Алдағы жаңа Конституция жобасы бойынша өтетін референдум қарсаңында халықаралық сарапшылар Қазақстандағы саяси реформалардың маңызын талқылауда. Малайзиядағы Стратегиялық және халықаралық зерттеулер институтының аға сарапшысы Карим Касим бұл бастаманы елдің саяси жүйесін жаңартуға бағытталған ауқымды институционалдық өзгеріс ретінде бағалайды. Бұл туралы Kazinform хабарлады.
Халықаралық серіктестікке ықпалы
Сарапшының пікірінше, конституциялық реформа ең алдымен мемлекеттің институционалдық ниетін көрсетеді. Жаңа Конституция жобасында Қазақстанның егемендікке, құқық үстемдігіне, бейбіт сыртқы саясатқа және халықаралық нормаларды сақтауға деген ұстанымы қайта айқындалған.
Оның айтуынша, халықаралық және өңірлік серіктестер үшін тұрақтылық пен құқықтық айқындық аса маңызды. Егер реформалар парламенттік бақылауды күшейтіп, азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған сот кепілдіктерін нығайтса, Қазақстан Орталық Азиядағы тұрақты «орта держава» ретіндегі беделін арттыра алады.
Сонымен қатар сарапшы реформалардың тиімділігі олардың қалай жүзеге асырылатынына байланысты екенін атап өтті. Ішкі басқару мен сыртқы саясатта осы қағидаттардың дәйекті түрде орындалуы елдің ұзақ мерзімді халықаралық беделіне ықпал етеді.
Азаматтық қоғамның рөлін күшейту
Карим Касим жаңа Конституция жобасы азаматтық қоғамның мемлекеттік саясатқа қатысу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталғанын атап өтті. Оның айтуынша, құжатта қарастырылған бастамалардың бірі – Халық кеңесін құру.
Сарапшының пікірінше, бұл өзгерістер азаматтық қоғам институттарының мемлекетпен өзара іс-қимылын жаңа деңгейге көтеруі мүмкін. Сонымен қатар адам құқықтарының конституциялық деңгейде бекітілуі қоғамдық ұйымдардың қызметіне құқықтық негіз қалыптастырады.
Дегенмен ол азаматтық қоғамның дамуы тек конституциялық нормаларға ғана емес, әкімшілік тәжірибеге де байланысты екенін атап өтті. Үкіметтік емес ұйымдарды қаржыландырудың ашықтығы, мемлекеттік гранттардың жариялылығы және тиімді тежемелік әрі тепе-теңдік механизмдері бұл бағыттағы басты факторлар болып табылады.
Саяси жүйені жаңғырту құралы
Сарапшының бағалауынша, Конституция мәтінінің шамамен 80 пайызына өзгерістер енгізілуі елдегі саяси жүйенің елеулі институционалдық трансформациясын білдіреді.
Жоба аясында министрлердің жауапкершілігін күшейту, үкіметке сенімсіздік білдіру рәсімдері және Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институтын конституциялық деңгейде бекіту сияқты механизмдер қарастырылған. Бұл шаралар билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге бағытталған.
Сонымен қатар құжат әлеуметтік әділеттілікті нығайтуға, еңбек қатынастарын жетілдіруге және әйелдердің құқықтарын қорғауға ерекше назар аударады. Демократияландыру, азаматтардың тікелей қатысуы және әлеуметтік саясатты жетілдіру елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына оң ықпал етуі мүмкін.
Ұзақ мерзімді саяси даму перспективасы
Карим Касим реформаны президенттік басқару жүйесін сақтай отырып, парламенттің рөлін күшейтетін саяси модельге көшу ретінде бағалайды. Оның айтуынша, бұл модель технократиялық басқару элементтерімен толықтырылуы мүмкін.
Сарапшы ғылымды дамыту, инновацияларды қолдау және цифрлық мемлекеттік басқаруды дамыту мәселелеріне ерекше назар аударылғанын да атап өтті. Сонымен қатар бюджет тәртібін күшейту мен аграрлық ынтымақтастықты дамыту инвесторлар үшін жаңа мүмкіндіктер ашады.
Референдумның маңызы
Сарапшы референдум азаматтардың мемлекет басқаруындағы маңызды шешімдерге тікелей қатысуына мүмкіндік беретінін атап өтті. Оның пікірінше, бұл үдеріс азаматтық жауапкершілікті арттырып, қоғамның саяси реформаларға деген қызығушылығын көрсетеді.
Жоғары сайлау белсенділігі мен ашық қоғамдық пікірталас халықаралық қауымдастыққа Қазақстандағы саяси тұрақтылық пен реформаларға деген қоғамдық қолдаудың бар екенін көрсететін маңызды сигнал болуы мүмкін.
Инвестициялық ахуалға ықпалы
Сарапшының айтуынша, Конституция жобасы инвесторлар үшін де оң белгі береді. Құжатта жеке меншік құқығын қорғау, сот тәуелсіздігін күшейту және құқықтық рәсімдердің әділдігін қамтамасыз етуге бағытталған нормалар қарастырылған.
Бұл факторлар саяси тәуекелдерді азайтып, елдің инвестициялық тартымдылығын арттыруға ықпал етуі мүмкін. Дегенмен инвестициялық климат тек заң мәтініне ғана емес, оның қалай жүзеге асырылатынына да байланысты.
Сыртқы саясаттағы сабақтастық
Карим Касимнің пікірінше, Конституцияны жаңарту Қазақстанның сыртқы саяси бағытын түбегейлі өзгертпейді. Елдің негізгі қағидаттары – егемендік, аумақтық тұтастық және бейбіт ынтымақтастық – өзгеріссіз қалады.
Алайда ішкі институттардың нығаюы Қазақстанның халықаралық аренадағы беделін арттырып, оны сенімді серіктес ретінде қабылдауға ықпал етуі мүмкін.
Реформаның стратегиялық мақсаты
Сарапшы жаңа Конституция жобасын Қазақстанның саяси жүйесін жаңғыртуға бағытталған ауқымды қадам ретінде бағалайды. Оның айтуынша, құжат елде институционалдық тұрақтылықты нығайтып, тиімді басқару жүйесін қалыптастыруды көздейді.
Сонымен қатар реформа Касым-Жомарт Токаев бастамашы болған «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасын жүзеге асыруға бағытталған. Бұл бағытта адам құқықтарын қорғау, басқару жүйесінің ашықтығы және мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайту негізгі басымдықтар болып саналады.
Сарапшының пікірінше, реформаның табысты болуы ең алдымен оның қағидаттарының нақты іске асырылуына байланысты. Егер ұсынылған өзгерістер толыққанды жүзеге асса, Қазақстан жаңа конституциялық кезеңге қадам басып, құқықтық мемлекет қағидаттарын нығайта алады.
