Қоғам мен мемлекет арасындағы өзара қатынас тек құқықтармен ғана емес, міндеттермен де айқындалады. Конституциялық реформалар азаматтардың құқықтық мәртебесін нақтылай отырып, олардың жауапкершілігін де күшейтеді. Бұл құқық пен міндеттің тепе-теңдігін қамтамасыз ететін заманауи құқықтық мемлекеттің маңызды белгісі.
Ар-ождан бостандығы және зайырлылық қағидаты
Мемлекеттің зайырлы сипатын нақтылау білім беру жүйесінде діни ықпалдың институционалды түрде бөлінуіне мүмкіндік береді. Бұл қадам ар-ождан бостандығын сақтай отырып, мемлекеттік саясаттың бейтараптығын қамтамасыз етеді.
Зайырлылық – дінге қарсы ұстаным емес, керісінше, барлық азаматтардың сенім бостандығына тең кепілдік беретін қағидат. Білім беру бағдарламалары мен тәрбие жұмысының мазмұнын айқындауда бірыңғай, түсінікті құқықтық негіз қалыптастыру – қоғамдағы келісім мен тұрақтылықтың шарты.
Табиғатты қорғау – конституциялық міндет
Қазақстан Республикасы азаматтарының табиғатты сақтау және табиғи байлықтарға ұқыпты қарау міндетінің бекітілуі – экологиялық жауапкершілікті арттыруға бағытталған маңызды норма.
Бұл ереже экологиялық саясаттың құқықтық іргетасын күшейтіп, ресурстарды ұтымды пайдалану қағидатын конституциялық деңгейде бекітеді. Сонымен қатар, ол экологиялық құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілікті айқындауда құндылықтық бағдар береді және ұзақ мерзімді ұлттық мүдделерді ескеретін тұрақты даму моделіне көшуге ықпал етеді.
Азаматтардың табиғатқа деген жауапкершілігі – тек моральдық емес, құқықтық міндет ретінде қарастырылады. Бұл қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастырудың маңызды қадамы.
Белсенді және пассивті сайлау құқығы
Конституциялық өзгерістерде белсенді сайлау құқығын (дауыс беру құқығын) жүзеге асырумен қатар, пассивті сайлау құқығын (сайлану құқығын) іске асыру шарттары да нақты айқындалған.
Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған азаматтар, заңда белгіленген тәртіппен өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар тұлғалар, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық қылмыс немесе құқық бұзушылық жасауда кінәсі сотпен танылған азаматтар сайлану құқығынан айырылады.
Бұл шектеулердің мақсаты – мемлекеттік билік органдарына адалдық, заңға құрмет және жоғары моральдық талаптарға сай тұлғалардың келуін қамтамасыз ету. Әсіресе сыбайлас жемқорлықпен байланысты құқық бұзушылықтар бойынша шектеу енгізу – қоғамдық сенімді арттыруға бағытталған маңызды тетік.
Сайлау құқығын шектеу – жалпы құқықтан айыру емес, тек нақты конституциялық талаптарға сәйкес келмейтін жағдайларға қатысты қолданылатын шара. Бұл демократиялық жүйенің тұрақтылығын және биліктің легитимділігін нығайтуға қызмет етеді.
Қорытынды
Аталған нормалар құқықтық мемлекеттің дамуын көрсетеді. Азаматтардың табиғатты қорғау міндеті, зайырлылық қағидатының нақтылануы және сайлану құқығына қойылатын талаптардың айқындалуы – қоғамдағы жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.
Құқық пен міндеттің теңгерімі сақталған жағдайда ғана әділетті, тұрақты және сенімге негізделген мемлекеттік жүйе орнығады.
